-
-
Hego Euskal Herriko lau herrialdeentzako
(Nafarroa barne) autonomia proiektua, EAJk eta karlistek bultzatua Lizarran. Estatu
espainiarrarekin harreman konfederala eta, batez ere, Eliza Katolikoarekin harreman
zuzena mantentzea proposatzen zuen. Izaera klerikal hori zela eta, Errepublikako
Gorteek atzera bota zuten ("Vatikanoar Gibraltarra" deitu zioten). -
-
Lizarrakoak porrot egin ondoren,
ezkerreko errepublikanoek eta sozialistek (Indalecio Prietoren eraginpean) bultzatutako
bigarren proiektua. Testu hau laikoa eta demokratikoagoa zen, baina Nafarroak
prozesutik kanpo geratzea erabaki zuen. 1936an onartuko zen Estatutuaren oinarria izan
zen. -
Euskal Estatutuaren proiektua geldiarazi. Biurteko erradikal-cedistaren gobernuak
Euskal Herriko autonomia prozesua blokeatu zuen Gorteetan, nahiz eta
erreferendumean onartuta egon (1933an). Autonomiaren aurkako jarrerak tentsio
handia sortu zuen euskal nazionalisten eta gobernu zentralaren artean. -
Fronte
Popularraren garaipenaren ondoren, Mola jeneralak ("El Director") eta beste militar
kontserbadore batzuek Errepublikaren aurkako -
-
Erasoko Guardiako tenientea,
ezkerreko sinpatia zuena, eskuin muturreko taldeek hil zuten Madrilen. Calvo Sotelo
hiltzeko mendeku-ekintzaren eragile zuzena izan zen. -
Renovación Española (Monarkiko
eskuindarra) alderdiko buruzagia, Guardia Zibileko ofizial talde batek erail zuena, Castillo
tenientearen hilketaren mendeku gisa. Gertakari hau altxamendu militarraren aitzakia
nagusietako bat izan zen. -
Francisco Franco buru zela,
II. Errepublikaren aurkako altxamendu militarraren hasiera. Armadako unitateek
Errepublikako agintarien aurka egin zuten. -
Errepublikako gobernuburuak
dimisioa eman zuen egoera kontrolatu ezinik eta sindikatuei armak banatzeari uko egin
ondoren, estatu-kolpea saihesteko gaitasunik gabe. -
Altxamendu militarra Espainiako
penintsulako hainbat garnizoietara zabaldu zen. Estatu Kolpearen porrotak, gobernuaren
aurkako indarrak kontrolatu ezin izan zituelako, Gerra Zibila eragin zuen. -
Konponbide negoziatu bat bilatzeko eta matxinatuekin (Molarekin)
hitz egiteko saiakera egin zuen gobernu iragankorra. Akordioa ezinezkoa zela ikusita,
berehala dimititu zuen. -
-
Giralek osatutako gobernu berriak milizia sindikaleei eta alderdiei
armak banatzeko agindua eman zuen. Erabaki hau funtsezkoa izan zen estatu-kolpea
leku askotan geldiarazteko, baina estatuaren agintea ere ahuldu zuen, iraultza sozialari
bide emanez. -
berean, Sanjurjo jenerala (altxamenduaren buru izan behar zuena)
hegazkin-istripuan hil zen, eta horrek matxinatuen lidergoan aldaketak ekarri zituen. -
Kolpeak estatu osoa bereganatzen huts egin zuenez, gatazka gerra luze
bihurtu zen. -
Mussolinik eta
Hitlerrek hegazkinak bidali zituzten Afrikako Armada itsasartean zehar penintsulara
garraiatzeko (aire-zubi bidez). Nazioarteko laguntza hau erabakigarria izan zen
matxinatuen aurrerapenerako. -
Yagüeren tropek hiria hartu ondoren egindako
errepresio bortitza eta masa-fusilamenduak (Zezen Plazan). Garaipen honek
matxinatuen iparraldeko eta hegoaldeko eremuak lotzea ahalbidetu zuen. -
Frantziak eta Erresuma
Batuak bultzatutako akordioa, gatazka nazioartera ez zabaltzeko. Praktikan,
Errepublikari armak erostea galarazi zion, Alemania eta Italiak matxinatuei laguntzen
jarraitzen zuten bitartean. -
Francoren tropen saiakera hiriburua hartzeko.
Herriaren erresistentziak ("No pasarán") eta nazioarteko laguntzak (Brigada
Internazionalak) erasoa geldiarazi zuten, gerra azkar bukatzeko plana zapuztuz. -
matxinatuek Irun hartu zuten, Gipuzkoa eta Frantziaren arteko muga itxiz eta
Errepublikaren iparraldea isolatuz. -
Sozialistak
buru zituen "Garaipenaren Gobernua" osatu zen indarrak batzeko. -
Matxinatuek (Mola jeneralak zuzenduta)
Gipuzkoako hiriburua bereganatu zuten erresistentzia handirik gabe, errepublikanoak
eta abertzaleak Bizkaiara atzera egitera behartuz. -
Errepublikaren alde borrokatzera etorritako mundu osoko boluntarioen unitateak, Komintern-ek bultzatuta. Haien parte- hartzea oso garrantzitsua izan zen moralki eta militarki (bereziki Madrilgo defentsan).
-
Madril hartzeko erasoa atzeratuz, Francok
Alcazarreko setioa askatzea erabaki zuen. Ekintza sinboliko honek prestigio handia eman
zion eta bere lidergo militarra eta politikoa sendotu zuen. -
Gorteek Valentzian
onartutako testua, gerra betean Euskal Herriari (praktikan Bizkaiari) autogobernua
eman ziona. Horren truke, EAJk Errepublikarekiko leialtasuna berretsi zuen. -
Esku Ez Hartzearen porrota ikusita, Sobietar Batasuna Errepublikari laguntza militarra (tankak, hegazkinak)
eta aholkulariak bidaltzen hasi zen, Espainiako Bankuko urrearen truke. -
Jose Antonio Agirre (EAJ) lehen Lehendakari izendatu zuten Gernikan. Jaurlaritzak bere armada propioa (Euzko Gudarostea) eta administrazio autonomoa antolatu zituen, ia estatu independente baten
gisa jokatuz. -
Madrilgo kartzeletatik ateratako milaka
preso eskuindarren (militarrak, falangistak, elizgizonak) fusilamendu masiboak, frontea
hurbiltzean egindako "ateraldietan" (sacas). -
Madril erortzeko zorian zegoela irudituta, Gobernuak hiriburua utzi zuen. Madrilgo defentsa Miaja jeneralaren eta Junta de Defensa-ren esku geratu zen.
-
Falangearen sortzailea Alacanteko kartzelan epaitu eta fusilatu zuten. Bere heriotzak
matxinatuen artean mito bat bihurtu zuen ("El Ausente") eta Francori bidea libre utzi
zion lidergo politikoan lehiakiderik gabe geratzeko. -
Frankistek Madril isolatzeko saiakera egin zuten,
Valentziarako errepidea moztuz hornidurak galarazteko. Borroka gogorren ondoren,
egoera berdinketa teknikoan amaitu zen; Errepublikak bidea mantentzea lortu zuen,
baina lurraldea galduz. -
Queipo de Llano jeneralak Malaga hiria hartu ondoren gertatutako
sarraskia. Milaka zibil, errepresiotik ihesi, Almeriako errepidean zehar abiatu ziren
(Malagako ihesa), eta itsasontzi zein hegazkin frankistek bonbardatu eta metrailatu
zituzten bidean. -
Madril hartzeko ezintasuna ikusita, Francok
estrategia aldatu eta iparraldeko gune industriala (Euskadi, Kantabria eta Asturias)
konkistatzeari ekin zion. Baliabide ekonomikoak (meategiak, industria) eskuratzea
funtsezkoa zen gerra irabazteko. -
Francok "Bando Nazionaleko" indar
politiko nagusiak (Falange eta Requeté karlistak) alderdi bakar batenpean batu zituen
indarrez: Falange Española Tradicionalista y de las JONS. Horrela, aginte politiko eta
militar osoa bere eskuetan kontzentratu zuen. -
Alemaniako Kondor Legioak eta Italiako abiazioak egindako aire-eraso masiboa, azoka egunean. Helburua biztanleria zibila izutzea eta erresistentzia morala haustea izan zen. Mundu mailan eragin handia izan zuen eta Picassoren koadro ospetsua inspiratu zuen.
-
Mola jenerala hegazkin-
istripu batean hil. Iparraldeko ofentsiba zuzentzen ari zela hil zen. Sanjurjorekin gertatu bezala, istripu honek Francori balizko lehiakide politiko eta militar nagusi bat kendu zion
paretik, bere lidergoa eztabaidaezin bihurtuz. -
"Burdinazko Gerrikoa" (Bilboko defentsa lerroa) hautsi ondoren, tropa frankistak hiriburuan sartu ziren. Bilbo ia osorik hartu zuten, industriak suntsitu gabe, eta horrek abantaila handia eman zion bando frankistari gerraren garapenean.
-
Francok "probintzia traidore" izendatu zituen Bizkaia eta Gipuzkoa Errepublikari leial
mantentzeagatik, eta zigor gisa beren foru-eskubide historikoak (Kontzertu
Ekonomikoa) kendu zizkien. Arabak eta Nafarroak, aldiz, matxinatuekin bat egiteagatik
mantendu egin zituzten. -
EAJko buruzagiek Italiako tropekin (CTV) sinatutako errendizio-akordioa, euskal gudariek armak uztea adosteko, euren bizitza errespetatzearen truke. Francok ez zuen ituna onartu eta asko fusilatu edo kartzelatu zituzten (El Duesoko espetxean).
-
Negu gorrian eta baldintza oso gogorretan
borrokatutako gudu latza. Errepublikarrek hiriburua hartzea lortu zuten (gerra osoko
probintzia-hiriburu bakarra), baina frankistek kontraerasoan berreskuratu egin zuten.
Errepublikaren material eta gizonen galera handia ekarri zuen. -
Indalecio Prietoren ordez, Negrínek hartu zuen defentsa nazionalaren ardura osoa. Bere estrategiaren leloa "erresistitzea garaitzea da" (resistir es vencer) izan zen; helburua gerra luzatzea zen, Europan II. Mundu Gerra piztu eta potentzia demokratikoen laguntza lortzeko itxaropenarekin.
-
Gerra Zibileko gudurik luzeena, odoltsuena eta erabakigarriena. Errepublikak egindako azken ofentsiba handia izan zen, frankistek zatitutako lurralde errepublikanoa (Katalunia eta Valentzia) berriro lotzeko asmoz. Errepublikarren porrotak eta armada onenaren suntsipenak gerraren amaiera markatu zuten.
-
Negrín gobernuburuak atzerritar boluntarioak frontetik erretiratzea onartu zuen, Esku Ez Hartzearen
Batzordearen aurrean sinesgarritasuna lortzeko eta Francok alemaniarrekin eta italiarrekin gauza bera egingo zuen itxaropenarekin (ez zen gertatu). -
Ebroko porrotaren ondoren, frankistek Kataluniaren aurkako ofentsiba abiatu zuten ia erresistentziarik gabe. Bartzelona erortzeak "Erretiratzea" eragin zuen: ehunka mila pertsonak (zibilak, soldaduak eta
gobernua) Frantziako mugara ihes egin zuten baldintza penagarrietan. -
Gerra amaitu baino lehen, Francok errepublikanoak zigortzeko sortutako lege atzeraeraginea aldarrikatu zuen. Honekin, errepresioa instituzionalizatu egin zen, gerra osteko garbiketa politikoari eta konfiskazio ekonomikoei estaldura legala emanez.
-
Madrilen, Casado koronelak emandako barne-estatu kolpearen eta errepublikarren arteko barne-borroken ondoren, hiriaren defentsa erori egin zen. Tropa frankistak Espainiako hiriburuan sartu ziren borrokarik gabe.
-
Francok bere azken gerra-partea sinatu zuen
Burgosen ("Gaur, armada gorria gatibu eta armagabetuta..."). Gerra ofizialki amaitutzat
eman zen, garaile eta garaituen arteko bake-itunik gabe. -